Sala Koncertowa NOSPR

Program

Gustav Mahler

III Symfonia d-moll

Alexander Liebreich
Dyrygent
NOSPR
Chór Chłopięcy Filharmonii Krakowskiej
Lidia Matynian
kierownictwo artystyczne
Chór NFM
Agnieszka Franków-Żelazny
kierownictwo artystyczne
Bernarda Fink
alt

Wprowadzenie chóru chłopięcego w roli aniołów jest wyrazem przekonania Mahlera, że dzieci posiadają wielką mądrość praktyczną: doświadczają spontanicznego współczucia i radości zapowiadającej błogostan, który stanie się także naszym udziałem, kiedy winy dojrzałego życia nie będą nam już ciążyć.

 

„Właściwie nie należałoby jej nazywać symfonią, bo nie ma nic wspólnego z tą tradycyjną formą. Lecz, moim zdaniem, tworzyć symfonię znaczy budować świat za pomocą wszelkich dostępnych środków technicznych. To sama treść, wciąż nowa i zmienna, określa swoją formę” – te sławne słowa Mahlera dotyczą właśnie III Symfonii. Dzieło powstawało w latach 1893–1896. Filozoficznie łączy się z II Symfonią „Zmartwychwstanie”: „Najwyższe pytania ludzkości, które postawiłem w Drugiej i tam próbowałem na nie odpowiedzieć – po co jesteśmy? oraz: czy przetrwamy kres obecnego życia? – nie mogą mnie tu już zajmować. Gdyż jakie mogą one mieć znaczenie we Wszechświecie, w którym wszystko żyje i musi żyć i żyć będzie?”.

Geneza Trzeciej łączy się z rozległymi lekturami kompozytora. W centrum uwagi jest natura, ale specyficznie rozumiana. Przenika ją żywioł dionizyjski, zgodnie z wizją Nietzschego, zawartą w Narodzinach tragedii: jednostkowa egzystencja jawi się jako zmarszczka na oceanie „prajedni”, który oddycha falami względnych przeciwieństw. „Nikt jakoś nie dostrzega, że owa natura kryje w sobie wszystko, co straszne, wielkie i urocze. Zawsze mnie dziwi, że większość ludzi, gdy mówi o »naturze«, myśli wciąż o kwiatach, ptaszkach, leśnym powietrzu itp. Ale boga Dionizosa, wielkiego Pana, nie zna nikt” (Mahler). W hierarchicznym ładzie symfonii odzwierciedla się też filozofia Artura Schopenhauera, który dostrzegał analogie między stopniem ruchliwości muzycznych, od najniższego do najwyższego, a kolejnymi szczeblami manifestacji Woli, czyli kosmicznej siły psychicznej, kształtującej wszystko w mniej lub bardziej artykułowany sposób. Schopenhauerowskiej proweniencji (wzmocnionej przez lekturę Braci Karamazow Dostojewskiego) jest również idea miłości współczującej, odniesionej nie tylko do ludzi. Autorem zapładniającym wyobraźnię Mahlera był ponadto, urodzony w Jarosławiu, poeta Siegfried Lipiner, który w poemacie Genesis trawestuje opowieść biblijną, pomijając postać Stwórcy: początkową postacią Wszechświata był wielki śpiący obłok; udręczony samotnością, chciał umrzeć, więc rozpadł się: tak powstały świetliste kręgi, które dały początek kosmicznej ewolucji. Najwyższym jej wykwitem jest władczyni świata – Miłość („przymusza wszystkich, nikogo nie czyniąc niewolnikiem”).

Pogram III Symfonii ostatecznie nie został ujawniony w partyturze, jednak trudno go w interpretacji pominąć. To gigantyczne dzieło ma zasadniczo dwie odsłony. Pierwszą stanowi samo ogniwo pierwsze – Pan się budzi: lato nadchodzi maszerując – trwające prawie tyle, co wszystkie inne razem wzięte: „Oczywiście, nie obywa się bez walki przeciw oponentowi, zimie, lecz jest ona zbyt pewna siebie i łatwo ją pokonać. Ta wstępna część jest zdecydowanie humorystyczna, wręcz barokowa” (Mahler). Owa satyryczna treść wzbogaciła się później o wyobrażenie orszaku Dionizosa oraz przedstawienie (w introdukcji) najniższego szczebla ewolucji, tj. materii nieorganicznej: „To już prawie nie jest muzyka, to niemal wyłącznie dźwięki natury. Jakie to przerażające, kiedy w zmaganiu z tą nieożywioną, drętwą materią – mógłbym tę część nazwać Co opowiadają mi góry skaliste – stopniowo rodzi się życie i ewoluuje w coraz wyższych formach: kwiaty, zwierzęta, człowiek, aż po królestwo duchów, »aniołów«” (1896). Drugą odsłonę – Co opowiadają mi kwiaty na łące – otwiera beztroski menuet z żartobliwymi triami i, dla kontrastu, scenami burzy. Część trzecia,  Co opowiadają mi zwierzęta w lesie, nawiązuje do pieśni Ablösung  („Zmiana warty”), o śmierci kukułki i o słowiku (1892), który staje się jej następcą: „Scherzo, część zwierzęca, jest najbardziej ludyczna, a zarazem tragiczna. Brzmi tak, jakby cała natura stroiła miny i pokazywała język. Lecz jest to humor tak straszliwy, paniczny, że ogarnia nas raczej przerażenie niż śmiech” (Mahler). Panikę wywołują zwłaszcza dwa epizody z odległą trąbką pocztową – człowiek w lesie to dla zwierząt śmiertelne zagrożenie. Pod koniec muzyka pogrąży się w cieniu trwogi: zaznaczą się reminiscencje materii nieorganicznej.

Tym silniejszy będzie kontrast z dwoma częściami wokalnymi – Co opowiada mi człowiek oraz Co opowiadają mi anioły. Ich teksty mówią same za siebie. W pieśni altowej tajemnicę świata wypowiada „ptak nocny”, słowik–obój. Z kolei wprowadzenie chóru chłopięcego w roli aniołów jest wyrazem przekonania Mahlera, że dzieci posiadają wielką mądrość praktyczną: doświadczają spontanicznego współczucia i radości zapowiadającej błogostan, który stanie się także naszym udziałem, kiedy winy dojrzałego życia nie będą nam już ciążyć. Finał, Co opowiada mi miłość, utrzymany jest, nietypowo, w tempie Adagio. W rękopisie poprzedza go motto: „Spójrz, Ojcze, na moje rany! Nie pozwól zatracić się żadnej istocie!”. Mimo trzykrotnie wybuchających spazmów cierpienia (Mahler nazwał je „bolesnymi drogami bocznymi”), główny, szeroki nurt tego finału jest hymnicznym „snuciem miłości”.

Marcin Trzęsiok


Alexander Liebreich

Alexander LiebreichPierwszy dyrygent i dyrektor artystyczny Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Katowicach.

Laureat International Classical Music Awards, nominowany do nagrody Grammy (2018).

W zakresie sztuki dyrygenckiej kształcił się w Hochschule für Musik und Theater
w Monachium i Mozarteum w Salzburgu. Silny wpływ na jego osobowość artystyczną
i warsztat wywarli głównie Michael Gielen, Nikolaus Harnoncourt i Claudio Abbado.

Koncertował z wieloma orkiestrami i solistami o międzynarodowej renomie. W latach 2006–2016 pełnił funkcję pierwszego dyrygenta i dyrektora artystycznego Münchener Kammerorchester, z którą dokonał licznych nagrań płytowych. W październiku 2016 roku Bawarskie Ministerstwo Edukacji, Kultury, Nauki i Sztuki przyznało mu nagrodę specjalną w dziedzinie kultury.

Alexander Liebreich jest dyrektorem artystycznym Richard Strauss Festival w Garmisch-Partenkirchen i przewodniczącym Towarzystwa Richarda Straussa, jako następca Wolfganga Sawallischa i Brigitte Fassbaender.

We wrześniu 2018 roku objął stanowisko głównego dyrygenta i dyrektora artystycznego Praskiej Radiowej Orkiestry Symfonicznej. W październiku tego samego roku otrzymał również nagrodę Opus Klassik.


© Bartek Barczyk
© Bartek Barczyk

NOSPRpełni rolę ambasadora kulturalnego, reprezentującego kraj na międzynarodowej scenie artystycznej. Orkiestra współpracowała z jednymi z największych kompozytorów drugiej połowy XX wieku – Witoldem Lutosławskim, Henrykiem Mikołajem Góreckim i Krzysztofem Pendereckim, wielokrotnie prezentując pierwsze wykonania ich dzieł.

Zespół utworzył w 1935 roku w Warszawie i prowadził do wybuchu II wojny światowej Grzegorz Fitelberg. W 1945 roku orkiestrę reaktywował w Katowicach Witold Rowicki. W 1947 roku dyrekcję artystyczną objął ponownie Fitelberg. Po jego śmierci (1953) zespołem kierowali kolejno: Jan Krenz, Bohdan Wodiczko, Kazimierz Kord, Tadeusz Strugała, Jerzy Maksymiuk, Stanisław Wisłocki, Jacek Kaspszyk, Antoni Wit, Gabriel Chmura oraz ponownie Jacek Kaspszyk.

We wrześniu 2000 roku dyrektorem naczelnym i programowym NOSPR została Joanna Wnuk-Nazarowa. W sierpniu 2012 roku funkcję pierwszego dyrygenta i dyrektora artystycznego objął Alexander Liebreich. Od września 2018 roku dyrektorem naczelnym i programowym NOSPR jest Ewa Bogusz-Moore.

Prócz nagrań archiwalnych dla Polskiego Radia zespół ma w swoim dorobku ponad 200 albumów, za które został wyróżniony m.in. nagrodami Diapason d’Or, Grand Prix du Disque, International Classical Music Award. Wraz z NOSPR występowało wielu znakomitych dyrygentów i solistów. Orkiestra koncertowała podczas licznych tournées i festiwali na całym świecie – niemal we wszystkich państwach Europy, w obu Amerykach, a także w Japonii, Hongkongu, Chinach, Australii, Nowej Zelandii, Korei i w krajach Zatoki Perskiej. Zrealizowała szereg projektów, w tym Maraton twórczości Góreckiego, Pociąg do muzyki Kilara, Muzyczne podróże morskie.

Od 2015 roku NOSPR – laureat nagrody specjalnej International Classical Music Award 2018 – jest organizatorem Festiwalu Katowice Kultura Natura, a od 2005 roku Festiwalu Prawykonań Polska Muzyka Najnowsza.


Chór Chłopięcy Filharmonii Krakowskiej

Chór Chłopięcy Filharmonii Krakowskiejpowstał w 1951 roku z inicjatywy pedagoga, muzyka i pasjonata w jednej osobie –  Józefa Suwary. Repertuar (wówczas ok. 70 osobowego) zespołu obejmował utwory oratoryjne i a cappella, głównie kompozytorów polskich. W 1967 roku opiekę nad zespołem powierzono (na kolejnych 28 lat)  powierzono asystentce Profesora – Bronisławie Wietrzny. W okresie tym zespół wykonywał nowopowstające dzieła Krzysztofa Pendereckiego (Pasja wg św. Łukasza, Jutrznia, Magnificat), koncertując w wielu krajach Europy, a także w Libanie i Syrii. Za nagranie płyty z Pasją wg św. Łukasza chór otrzymał nagrodę Grand Prix du disque. W latach 1991-93 chór prowadził Stanisław Krawczyński. Od 1993 roku dyrygentem i kierownikiem zespołu jest prof. Lidia Matynian.

Obok wymienionych dzieł K. Pendereckiego, w repertuarze zespołu znajdują się: Credo (prawykonanie europejskie 1998 r.), Benedictus (prawykonanie 2003 r.) oraz wielkie dzieła wokalno-instrumentalne J.S. Bacha, B. Brittena,  G.F. Haendla, A. Honeggera, C. Orffa, G. Mahlera i in. Chórzyści występują w salach filharmonicznych, w kościołach, dla szkół i podczas koncertów  charytatywnych, prezentując rozmaity repertuar, w tym utwory dedykowane zespołowi – Pawła Moszumańskiego i Wojciecha Widłaka.

Chór był wielokrotnie zapraszany do współpracy przez polskie orkiestry jak NOSPR, Orkiestra Filharmonii Narodowej, Capellae Cracoviensis, Sinfonia Varsovia, Orkiestra Filharmonii Szczecińskiej, Orkiestra Akademii Beethovenowskiej. Uczestniczył w festiwalach: Vratislavia Cantans, Warszawska Jesień, Muzyka w Starym Krakowie, Festiwal Muzyki Polskiej, Festiwal Muzyki Filmowej oraz festiwalach zagranicznych. W latach 1997-2008 chórzyści występowali w spektaklach Opery Krakowskiej: G. Pucciniego Cyganeria i Tosca oraz E. Humperdincka Jaś i Małgosia. W ramach projektu Kraków 2000 zespół brał udział w wykonaniu odnalezionego w Hiszpanii średniowiecznego dzieła Codex Calixtinus. Brał również udział w koncertach jazzowych, m. in na rzecz Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy Jerzego Owsiaka. Chór śpiewał na Błoniach Krakowskich żegnając Jana Pawła II, a w I rocznicę śmierci uczestniczył w prawykonaniu kantaty jazzowej Joachima Mencla Miłość mi wszystko wyjaśniła do poezji Karola Wojtyły.

Zespół współpracuje z Jackiem Wójcickim, Grzegorzem Turnauem, Zbigniewem Wodeckim.  Brał udział w prawykonaniu Requiem dla mojego przyjaciela oraz w nagraniu ścieżki dźwiękowej do filmu Tajemniczy ogródAgnieszki Holland i kolęd Zbigniewa Preisnera.


Chór NFM

Chór NFMChór Narodowego Forum Muzyki został założony w 2006 roku przez Andrzeja Kosendiaka w ramach istniejącej wówczas Filharmonii Wrocławskiej, która w maju 2014 została przekształcona w Narodowe Forum Muzyki. Od początku kieruje nim Agnieszka Franków-Żelazny. Bardzo szybko stał się czołowym zespołem na polskiej scenie muzyki chóralnej. Zdobył uznanie, wykonując zarówno bogaty repertuar a cappella, jak i duże formy oratoryjne, operowe i symfoniczne. Zespół współpracował z tak znakomitymi dyrygentami, jak Giovanni Antonini, Benjamin Bayl, Bob Chilcott, Gabriel Chmura, Iván Fischer, José Maria Florêncio, Robert Hollingworth, Tõnu Kaljuste, Jacek Kaspszyk, Stephen Layton, James MacMillan, Jerzy Maksymiuk, Paul McCreesh, Krzysztof Penderecki i Benjamin Shwartz. W trakcie swej dziesięcioletniej działalności wystąpił na ponad 300 koncertach, m.in. w Barbican Centre i Royal Albert Hall w Londynie, Gewandhausie w Lipsku czy Salle Pleyel w Paryżu.

 

Chór NFM był wielokrotnie zapraszany na międzynarodowe festiwale muzyczne, takie jak Ankara International Music Festival, International Festival of Arts and Ideas w New Heaven, Gent Festival van Vlaanderen, Gstaad Menuhin Festival & Academy, Jazztopad, Klarafestival, MusMA, Musica Electronica Nova, Schleswig-Holstein Musik Festival, Serenade! Choral Festival w Waszyngtonie, Warszawska Jesień, World Music Days i Wratislavia Cantans. W latach 2009 i 2011 jako pierwszy polski chór zaprezentował się na legendarnym festiwalu BBC Proms. W 2011 roku otrzymał jedną z trzech głównych nagród festiwalu Barokowe Wieczory w Varaždinie na Chorwacji – Nagrodę Kantor za niezwykłe wykonanie dzieł J.S. Bacha. Zespół brał udział w projektach edukacyjnych Akademia Chóralna oraz Singing Europe. Oprócz regularnych występów z innymi zespołami NFM chór podróżuje po Polsce, koncertując z orkiestrami krajowych filharmonii i z NOSPR i POR. Nawiązał współpracę m.in. z Budapest Festival Orchestra, B’Rock Orchestra, Gabrieli Consort & Players, Il Giardino Armonico, Kammerorchester Basel i NDR Sinfonieorchester.

 

Ważną częścią dyskografii Chóru NFM jest seria nagrań pod dyrekcją Paula McCreesha (wyd. Winged Lion) uhonorowanych prestiżowymi nagrodami: BBC Music Magazine Award 2012 w kategorii „Technical Excellence” (Grande Messe des Morts Berlioza), Diapason d’Or 2013 (Eliasz Mendelssohna), BBC Music Magazine Award 2014 w kategorii „Choral Award” (War Requiem Brittena). Utwory a cappella w wykonaniu zespołu można usłyszeć na płycie z muzyką Boba Chilcotta The Seeds of Stars (2012) oraz na trzech płytach z polską muzyką chóralną: Słowa dźwiękiem malowane (2012), Miłość na ludowo (2014) i De profundis (2016); ostatnia z nich otrzymała Fryderyka 2017 w kategorii „Album roku muzyka chóralna, oratoryjna i operowa”. W marcu 2017 premierę miał najnowszy album z udziałem Chóru NFM pod batutą Paula McCreesha – The Seasons Haydna. Wkrótce zostanie wydana IX Symfonia Beethovena, nagrana w 2016 roku pod kierownictwem Giovanniego Antoniniego.


AUSTRIA/Vienna/ Wien/Atmos © Julia Wesely - bei jeglicher Veröffentlichung wird um Nennung der Bildautorin gebeten!
AUSTRIA/Vienna/ Wien/Atmos © Julia Wesely - bei jeglicher Veröffentlichung wird um Nennung der Bildautorin gebeten!

Bernarda Finkurodziła się w Buenos Aires w słoweńskiej rodzinie. Wykształcenie muzyczne i wokalne odebrała w Instituto Superior de Arte del Teatro Colón, gdzie często występowała.

Należy do najbardziej rozchwytywanych śpiewaczek koncertowych i recitalowych. Jako artystka znana z muzycznej wszechstronności była zapraszana do współpracy przez wiodące europejskie i amerykańskie orkiestry oraz światowej sławy dyrygentów. Jej szeroki repertuar obejmuje zarówno muzykę dawną jak i utwory dwudziestowieczne. Często występuje z tak wybitnymi zespołami jak Filharmonicy Wiedeńscy i Berlińscy, Royal Concertgebouw Orchestra, Staatskapelle Berlin i Staatskapelle Dresden, Bawarska Radiowa Orkiestra Symfoniczna, Cleveland Orchestra czy Chicago Symphony Orchestra, a także z czołowymi orkiestrami barokowymi pod batutą słynnych dyrygentów, między innymi Daniela Barenboima, Herberta Blomstedta, Semyona Bychkova, Riccardo Chailly’ego, Sir Johna Eliota Gardinera, Valery’ego Gergieva, Bernarda Haitinka, René Jacobsa, Marissa Jansonsa, Riccardo Mutiego, Sir Rogera Norringtona, Trevora Pinnocka, Georgesa Prêtre’a, Sir Simona Rattle’a i Franza Welsera-Mösta. Bliska współpraca artystyczna łączyła ją z Nikolausem Harnoncourtem, o czym  świadczą liczne nagrania telewizyjne oraz płyty CD.

Jej występy, zarówno w Argentynie jak i na najważniejszych europejskich scenach operowych, spotykają się z niezwykle przychylnym przyjęciem krytyki. Do ostatnich najważniejszych ról wokalistki należą Cecylio (Lucio Silla) dla Theater an der Wien – pod dyrekcją Nikolausa Harnoncourta, Idamantes (Idomeneusz, król Krety) dla madryckiego Teatro Real – pod kierunkiem Luca Bondy’ego i Jesusa Lopeza Cobosa oraz Irene (Theodora) dla Festiwalu w Salzburgu – pod dyrekcją Ivora Boltona. Śpiewała także partie Sesto (Łaskawość Tytusa) i Idamantesa w wersjach koncertowych pod batutą René Jacobsa – oba nagrania zostały bardzo wysoko ocenione. W czerwcu 2017 roku wystąpiła w przedstawieniu Peleas i Melisanda Debussy’ego wystawianym przez Operę Wiedeńską.

Regularnie daje recitale w wiedeńskich Musikverein i Konzerthaus, berlińskiej filharmonii, brukselskim Théâtre Royal de la Monnaie, a także na Schubertiadzie w Schwarzenbergu, na festiwalu w Edynburgu oraz w nowojorskich Carnegie i Alice Tully Hall. Wraz z Pavel Haas Quartet wykonała pieśni Dvořáka i Janáčka w londyńskiej Wigmore Hall, w Concertgebouw w Amsterdamie oraz w Hadze i Madrycie. W sezonie 2015/16 wystąpiła z serią recitali w Buenos Aires, Lublanie i Zeist w Holandii.

Wśród jej najważniejszych projektów ostatnich sezonów, prócz licznych recitali, znalazły się półscenicza produkcja  Peleas i Melisanda Debussy’ego przygotowana z Filharmonikami Berlińskimi pod dyrekcją Sir Simona Rattle’a i Petera Sellarsa, III Symfonia Mahlera z Mahler Chamber Orchestra pod batutą Daniela Hardinga, Pieśni biblijne Dvořáka, wykonane z Ensemble Prisma na festiwalach Attergauer Kultursommer i Carinthischen Sommer oraz w londyńskiej Wigmore Hall, Das Lied von der Erde Mahlera z Jiřím Bělohlávkiem w Pradze i Rapsodia na alt Brahmsa z Orkiestrą Mozarteum pod batutą Ivora Boltona w Salzburgu.

Plany na sezon 2017/18 to, między innymi, Stabat Mater Pergolesiego w Rzymie, II Symfonia Mahlera pod batutą Marissa Jansonsa w Kopenhadze i Jakuba Hrůšy w Bambergu, tournee po Ameryce Południowej z Camerata Salzburg, koncerty na festiwalu Internationale Barocktage Stift w Melku, Stabat Mater Szymanowskiego z Dennisem Russellem Daviesem w Grafenegg oraz II Symfonia Mahlera z Filharmonikami Wiedeńskimi pod batutą Andrisa Nelsonsa na Festiwalu w Salzburgu.

Artystka regularnie prowadzi kursy mistrzowskie dla Wiener Meisterkurse, Young Singers Project (YSP) w Salzburgu, Akademii Festiwalowej Aix-en-Provence oraz Schubert-Institute w Baden pod Wiedniem i w Aldeburgh. Zasiadała w jury Międzynarodowego Konkursu Wokalnego w londyńskiej Wigmore Hall, konkursu wokalnego „Das Lied” w Berlinie i Bach Wettbewerb w Lipsku, była także ekspertem konkursu BBC Cardiff Singers of the World.

Liczne nagrania wokalistki cieszą się wielkim uznaniem. Jej dyskografia obejmuje ponad 50 pozycji, począwszy od Monteverdiego i Rameau, po Schuberta, Brucknera i Schumanna. Wiele z nich otrzymało tak prestiżowe nagrody jak Diapason d’Or czy Grammy. Artystka współpracuje z wytwórnią Harmonia Mundi. Wśród jej ostatnich zrealizowanych projektów są kantaty Bacha nagrane z Freiburger Barockorchester, pieśni Schumanna z akompaniamentem Anthony’ego Spiri, Stabat Mater Pergolesiego z Akademie für Alte Musik Berlin oraz cykle pieśni kompozytorów słoweńskich i argentyńskich, przygotowane wspólnie z bratem, barytonem Marcosem Finkiem (nominacja do nagrody Grammy). W roku 2012 ukazały się albumy z pieśniami Dvořáka (z Genią Kühmeier) i pieśniami hiszpańskimi (m. in. de Falli, Granadosa i Rodriga), znów z Anthonym Spiri przy fortepianie. Na jej najnowszej płycie znalazły się pieśni Mahlera, wykonane z towarzyszeniem Niederösterreichische Tonkünstlerorchestra pod batutą Andrésa Orozco-Estrady oraz pianisty Anthony’ego Spiri.

W lutym 2006 roku Bernarda Fink przyjęła z rąk Kanclerza Austrii Austriacki Krzyż Honorowy za Zasługi dla Nauki i Sztuki, a w lutym 2013 roku, wraz z bratem Marcosem Finkiem za album Slovenija! i towarzyszące mu koncerty, nagrodę Fundacji Prešerena – najbardziej prestiżowe słoweńskie wyróżnienie w dziedzinie kultury. We wrześniu 2014 roku otrzymała tytuł „Österreichische Kammersängerin”.